De mens is in wezen slecht: het wordt ons al sinds mensenheugenis ingepeperd - door religie, kunst en filosofie. En vandaag ook nog eens door de media. Weleens een verslaggever bij Lutjebroek horen melden dat het al zoveel jaar vrede is? Ja, Bregman maakt je wel bewust van het negatieve beeld waarmee wij in zijn ogen vergiftigd worden.

Een jarenlange speurtocht heeft hem overtuigd van het tegendeel. Hij noemt de mens een homo puppy. Hij legt uitvoerig uit waar die naam vandaan komt. Onderzoek heeft uitgewezen dat dieren die werden gedomesticeerd een liever gedrag en uiterlijk kregen dan hun ‘wilde’ familieleden. Iets dergelijks geldt ook voor de mens. Ons uiterlijk en gedrag is lief als een puppy.

Natuurlijk heeft Bregman weet van wetenschappelijk onderzoek waarvan de uitkomst niet zo optimistisch is. Maar hij onthult dat deze onderzoeken vaak niet deugen. Ik vond dat opzienbarend, met name waar het de schokmachine van Stanley Milgram betrof. Ik herinner me de beelden uit de jaren zestig nog: proefpersonen dienen iemand in een belendende ruimte elektrische schokken toe. De schokken zijn nep, maar de proefpersonen weten dit niet. Zij horen de slachtoffers gillen, maar op aandrang van een leidinggevend persoon gaan ze er mee door. Conclusie: de mens is, als hij daartoe met gezag wordt aangespoord, tot gruwelijke dingen in staat.

Bregman laat stap voor stap zien dat dit en andere befaamde onderzoeken bij nader inzien niet standhouden. Is de mens dan niet in staat tot gruwelijkheid? Jawel, maar vooral zij die macht krijgen, komen in de verleiding. En mensen zijn wel in staat tot empathie, maar die betreft vaak alleen mensen van de eigen groep. Een beroep op de rede, zoals de Verlichting preekt, helpt dan vaak ook niet.

Toch is Bregman optimistisch. Hij lijkt niet zoveel meer met religieus geloven te hebben, maar hij citeert een aantal keren uit de Bergrede en andere Bijbelgedeelten om zijn betoog te ondersteunen dat wie goed doet, de ander daarmee ook beïnvloedt tot het goede. Ik wil er nog wel een citaat aan toevoegen, één van Paulus: ‘Overwin het kwade door het goede.’

Maar toch kon ik niet helemaal zwichten voor Bregmans
indrukwekkende en enthousiasmerende betoog. Hij mijdt Auschwitz weliswaar niet,
maar wist mij op dit punt niet te overtuigen. Laat het onderzoek van Milgram in
diens onderzoekscentrum rammelen, er zijn genoeg plekken en perioden in de
geschiedenis aan te wijzen waar mensen zich wel gewetenloos lieten/laten
inzetten voor moorden en martelen. En wat kwaad in het klein betreft: van
dezelfde Paulus zijn deze woorden: ‘Als ik het goede wil, is het kwade mij
nabij.’

De waarheid zal wel in het midden liggen. En dat weet Bregman ook: ‘We hebben een goed been en een slecht been, de vraag is welk been we trainen […] Ik zal een grote hoeveelheid wetenschappelijk bewijs aandragen waaruit blijkt dat een positiever mensbeeld realistisch is. Tegelijkertijd denk ik dat het nóg realistischer kan worden als we erin gaan geloven.’ Geloven lijkt dus het beslissende woord. Daar kan ik natuurlijk niet tegen zijn.