‘Gids in verwondering’ is een bundeling van toespraken, columns en interviews. Bij de stukjes is niet overal aangegeven in welk (dag)blad ze eerder gepubliceerd zijn, maar ik herkende veel van zijn columns uit Trouw. Bijvoorbeeld die over zijn ‘kennis Bert’. Bert is Benali’s tegenpool, want Bert lijdt aan islamofobie. Maar beiden gaan zij het gesprek niet uit de weg. Benali van zijn kant niet, omdat hij de Ander wil begrijpen.

Met opzet krijgt de Ander hier een hoofdletter, omdat Benali dat in zijn boek telkens doet. Hij zet de Ander op een voetstuk, omdat alleen respect ons weg kan houden van de vergiftige polarisatie die ons deel van de wereld in zijn greep houdt. Daarom organiseert Benali middels zijn ‘kennis Bert’ zijn eigen tegenspraak.

Dat wil niet zeggen dat Abdelkader Benali alleen maar luistert. Hij heeft zelf ook iets te melden. Zo laat hij ons kijken in het hoofd van een immigrantenzoon die al van jongs af aan te maken kreeg met discriminatie. ‘In mijn vijfentwintig jaar als schrijver heb ik talloze opmerkingen met verborgen racisme naar mijn hoofd gekregen.’ En daarvoor dus ook al.

Hij vertelt hoe het was toen hij voor het eerst als jongen naar de Matteüs Passion ging. De blikken vertelden hem dat hij een vreemde eend in de bijt was. Of toen hij naar de universiteit ging. Hij voelde er zich een buitenstaander. Zou dat een van de redenen zijn waarom hij zich inzet voor gelijke kansen in het onderwijs? Diverse stukjes gaan er over.

Het boek laat ons indringend zien hoe het is om als moslim over één kam geschoren te worden met radicale moslims. Wantrouwen loert overal. Geen wonder dat hij af en toe zijn toevlucht zoekt in Marokko. Hij heeft er een huis (Ahmed Aboutaleb is er zijn buurman). Het is ook een thuis:

Wie dieper de binnenlanden inrijdt, kan ook dorpsgemeenschappen aantreffen waar men verheugd opschrikt wanneer een reiziger zich aandient. Een gast van God!

Wat een contrast met het kille Nederland.

Benali schrijft ook veel over de periode dat Zuid-Spanje islamitisch was. Convivenza werd de samenlevingsvorm genoemd. Joden, christenen en moslims leefden in wederzijdse afhankelijkheid en in harmonie met elkaar. Totdat de reconquista zich aandiende waarbij een aantal christelijke koninkrijken het gebied terug veroverden. Het werd ook voor de joden een verschrikkelijke periode. Wat Benali erover vertelde was voor mij een eye-opener.

Ik vond het een indrukwekkend boek. Benali laat niet alleen de pijn van de discriminatie voelen, maar vooral dat de pijn hem niet bitter heeft gemaakt:

Ik kan de Ander niet vangen. Ik kan hem alleen maar lezen. Poëzie is de corridor waardoor het contact verloopt. Tussen de regels vinden we de stilte van de Ander. Een gespreid bedje is het niet. Eerder een deur met stekels.

Een humaan boek met een warme, en vaak ook humoristische toon. Hebben we nodig in deze kille tijden.