Ik moest een aantal keren aan dit voorval denken bij het lezen van het boek van Sander Bax over de mythe in leven en werk van Mulisch. Laat ik om te beginnen zeggen dat het misschien wel de beste biografie is die de schrijver zelf zich had kunnen wensen. Het boek van Bax is weliswaar geen biografie in de eigenlijke zin van het woord, maar mocht er zich in de toekomst een biograaf aandienen: ik wens hem of haar veel sterkte om boven dit boek uit te komen. Mulisch was de alchemist die vóór alles geprobeerd heeft om in zijn werk op te gaan. De belangrijkste sleutel tot zijn leven vormen dan ongetwijfeld zijn boeken.

Sander Bax neem ze chronologisch door en toont dat hij zeer goed de weg weet in dit oeuvre. Het centrale gezichtspunt van zijn boek is dat leven en werk van Mulisch zich gaandeweg gaan afspelen tussen twéé polen. Aanvankelijk wilde Mulisch een autonoom schrijver zijn voor wie alleen het werk telt. En in dat werk schiep Mulisch een eigen mythologie waarin al het tijdelijke en veranderlijke wordt vastgezet in een eeuwige orde zonder toeval (daarom vond ik die datum in mijn ‘Siegried’ zo veelzeggend). Maar naast de ‘autonome’ Mulisch wordt hij al snel ook de publieke intellectueel die de media niet schuwt. Hij treedt op in literaire tv-programma’s, maar gaat ook politieke stellingnamen niet uit de weg. Zo leert Nederland hem kennen als de eigenzinnige auteur die over veel zaken een uitgesproken mening heeft.

Bax analyseert die spanning op ragfijne manier. Als bewonderaar van Mulisch raakte ik tijdens het lezen opnieuw gefascineerd door het werk van de meester. Ik las niet alles van Mulisch, maar wel veel. Het boek van Sander Bax hielp me om met terugwerkende kracht het werk van Mulisch beter te doorgronden en nog meer te bewonderen.

Misschien had Bax nog meer en dieper in kunnen gaan op de hermetische gnosis die het werk van Mulisch zo sterk doordesemt en die hij gebruikt om de mythe – ook die van zijn schrijverschap - vorm te geven. Het voert te ver om hier uitgebreid uit de doeken te doen waar het om gaat, maar in het kort dit: de hermetische gnosis is een oude, van oorsprong hellenistische godsdienst die op gecompliceerde wijze is verbonden met Thoth, de Egyptische schrijver/boodschapper van de goden. Met deze Thoth heeft Mulisch zich vereenzelvigd.

Mulisch als boodschapper van de goden en hun eeuwige wereld – het werd in toenemende mate het vormende principe van zijn schrijverschap. De andere kant was zijn rol in het publieke domein. Bax laat zien dat Mulisch nooit echt heeft kunnen kiezen tussen deze twee verschillende rollen. Maar maakte hem dat ook niet zo intrigerend, want ongrijpbaar?

Ik maakte met die ongrijpbaarheid voor het eerst kennis toen Mulisch eind jaren zestig op mijn middelbare school een lezing kwam geven. In zijn werk toonde hij grote sympathie voor het communistische Cuba, maar hij kwam aanrijden in een dure sportwagen. Toen hij op die tegenstrijdigheid werd aangesproken, gaf hij het antwoord dat hem in die tijd in de mond bestorven lag: ‘Ik laat mijn ideeën tenminste niet afhangen van mijn belangen.’

‘De Mulisch Mythe’ brengt de centrale paradox in het monumentale leven en werk van Mulisch op indrukwekkende wijze in kaart. Dat alles wordt ook nog eens geplaatst tegen de maatschappelijke achtergrond van de tijd waarin het speelt. Dat maakt dit boek tot een standaardwerk over een belangrijk hoofdstuk in de moderne literatuur.