We hebben de periode die hij beschrijft (1999-2019) allemaal meegemaakt. De ontwikkelingen uit dat tijdvak liggen dus nog goed in het geheugen. Maar al lezend constateerde ik bij mezelf: omdat je er deel van was, miste je een overzicht en werd je misschien ook wel een beetje immuun. Maar wie het allemaal weer eens op een rijtje ziet, realiseert zich na lezing opeens hoe de kaarten liggen. Wat een turbulente ontwikkelingen! En vooral: wat een verontrustende ontwikkelingen! Je hoort een alarmbel luiden.

Rusland, dat aanvankelijk sterk was verzwakt na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, kreeg onder Poetin een steeds grimmiger gezicht, met als voorlopig markeringspunt het innemen van de Krim. Na de aanslag op de Twin Towers greep islamofobie om zich heen. In 2008 stortte een wereldwijde bankencrisis de wereld in een recessie. Globalisering en klimaatverandering zorgden meer en meer voor dreigende wolken. In Amerika werd een zaken- en showman (ook tot zijn eigen verbazing, misschien zelfs verbijstering) president. Hij werd exponent van een groeiend populisme wereldwijd.

Europa kreeg met dit alles ook te maken.  Maar het had ook eigen problemen. Voormalige Oostbloklanden die waren toegetreden tot de EU, kregen gaandeweg een autocratisch gehalte. Griekenland moest gered worden van een bankroet. De EU kreeg het maar niet voor elkaar om een gezamenlijk vluchtelingen- en emigratiebeleid van de grond te krijgen, met grote chaos als gevolg. En dan ook nog eens de Brexit.

Dit alles en nog veel meer zet Geert Mak op een rijtje in een uiterst lezenswaardig boek. Wat kan die man schrijven! Met een mengeling van persoonlijke ervaringen en gedegen kennis van feiten en ontwikkelingen loodst hij je behendig door de veelbewogen eerste twee decennia van deze eeuw. En hij schuwt een eigen commentaar niet. Zo is ook hij uiterst kritisch ten opzichte van de EU. Hij laakt het gemillimeter met regeltjes voor allerlei onbelangrijke zaken en de besluiteloosheid en krachteloosheid ten opzichte van problemen die er werkelijk toe doen.

Je houdt er geen vrolijk beeld aan over. Het verdeelde Europa komt steeds meer alleen te staan. Want Amerika trekt zijn handen van het oude continent af. Rusland lijkt er op uit te zijn de krachteloze EU blijvend te ontregelen. En China krijgt steeds meer greep op de wereld en dus ook op ons continent. We komen in de kou te staan - tenzij de verschillende landen van Europa zich dienstbaar zullen stellen aan het geheel. Maar achter dit krampachtig hoopvolle perspectief voel je dat Mak daar zelf ook niet erg in gelooft.

En dan was er nog niet eens de coronacrisis. Die brak uit na verschijnen van dit boek. Het noopte Mak tot een nieuwe epiloog van zijn boek – dit keer nog in een aparte boekvorm, maar bij een volgende druk waarschijnlijk integraal opgenomen. Deze epiloog lijkt nog eens een vet accent te zetten op de boodschap: de grote verwachtingen waarmee we de nieuwe eeuw ingingen, zijn aan diggelen. Er wachten ons duistere tijden, zo lijkt.

Hoewel: ‘hoe het eindigt – geen mens weet het,’ schrijft Mak
tot slot. De student uit 2069 waar hij zijn boek aan schrijft, zal het kunnen
overzien. Wij niet. Ons rest uitsluitend, zo luidt mijn conclusie, een goed en verantwoordelijk
burgerschap dat de ogen niet sluit voor wat er gaande is. Lezen dus, dit boek.