Heel begrijpelijk. Wie zich even in de positie van de doorsnee moslim verplaatst, ziet het wantrouwen waarmee hij of zij dagelijks bejegend wordt. Er wordt bijna geëist dat je je tegen het terrorisme uitspreekt - en laat bij nader inzien dat woordje ‘bijna’ maar weg. Maar zo wordt het gesprek in de samenleving een verhoor. Voor wie als moslim zijn best doet om in de Nederlandse samenleving mee te draaien, moet dat moedeloos makend zijn. Ik had dan ook met hen te doen.

Maar toen hoorde ik de jongeman zoiets zeggen als: ‘Christenen hoeven zich toch ook niet te verantwoorden voor iemand als Breivik?’ Zoals u weet schoot Breivik in Noorwegen tientallen jongeren dood. Toen ik de jonge moslim dat hoorde zeggen, dacht ik: nu vlieg je uit de bocht. Het argument is overigens niet nieuw. Je hoort dergelijke argumenten wel meer van islamitische zijde. Maar je laat er naar mijn mening alleen maar mee zien dat je gevoel voor verhoudingen mist.

Wie op de wereldkaart inkleurt waar de islam stuit op andere culturen, ziet meteen: daar is het mis. Dat kan overigens ook een andere vorm van islam betreffen, denk aan sjiieten, soennieten en alevieten. Maar of je nu kijkt naar Nigeria, Soedan, de Filippijnen, Indonesië, Syrië, Irak of Europa: waar de islam raakt aan een andere cultuur, daar zie je extremisme. Dat zou mij als moslim het gevoel geven: is mijn godsdienst misschien een voedingsbodem voor fanatisme?

Ik hoorde Peter R. de Vries in een tv-programa een keer als tegenargument gebruiken: ‘Kijk naar het christendom in de Verenigde Staten.’ Inderdaad, elke religie kent haar fundamentalisten. Er is in de VS een enkele christen geweest die in naam van Jezus abortusartsen heeft gedood. Maar het kost mij geen enkele moeite om daarvan te zeggen: #nietmijnchristendom.

Sterker, ik zal niet ontkennen dat het christendom ook een uiterst bloedige geschiedenis heeft. Denk aan de kruistochten, de pogroms of aan de veroveringstochten van Zuid-Amerika. Nóg sterker: ik zal niet ontkennen dat de Bijbel voor het gebruik van geweld een voedingsbodem kan zijn. Het Bijbelboek Jozua is een boek waar extremisten hun brandstof zouden kunnen halen: het is een boek dat genocide lijkt te sanctioneren. Niet elke ketter heeft zijn letter - ook de fundamentalist.

Het punt is: dat kan ik als christen openlijk zeggen. Wij hadden de Verlichting nodig gehad om kritisch naar onszelf te leren kijken. Die Verlichting ontstond mede door alle godsdienstoorlogen in Europa. Ja, want ook het christelijke westen heeft die fase gehad. En het geseculariseerde westen zet die traditie in bepaald opzicht ook voort. Zo speelt het al lange tijd een zeer bedenkelijke rol in het Midden-Oosten. Ook die rol is een voedingsbodem voor extremisme. Laat ook dit gezegd zijn.

Terug naar religie. De Franse filosoof Paul Ricoeur (hij was zelf protestant) schreef dat naïviteit (in de zin van ontvankelijkheid) voorwaarde was voor religieus geloof. Maar na de Verlichting is die naïviteit onmogelijk geworden. Geloof in de moderne samenleving achtte hij alleen nog mogelijk als wij een tweede vorm van naïviteit weten te bereiken: een naïviteit die door de kritiek is heen gegaan.

Wie niet dóór die kritiek heen wil maar er alleen ómheen, zal zich steeds lastig gevallen blijven voelen in de moderne wereld. Dat laatste gun ik die jonge moslims die bij Jinek te gast waren niet. Ik gun hen dat zij zich hier thuis voelen en hun godsdienst in ontvankelijkheid kunnen beleven. En ontvankelijkheid betekent ook: een nieuwe onbekommerdheid. Maar dan wel met gevoel voor verhoudingen.