Het is de verrassing die Jan Brokken ons bezorgt in zijn nieuwste boek over Volendam als magneet voor menig Europees schilder. Dat hij zijn boek niet ‘De ontdekking van Volendam’ heeft genoemd heeft als reden dat Volendam voor veel kunstenaars de uitvalsbasis werd voor de rest van Nederland. Maar Volendam was het oog van de orkaan.

In 1881 begon Leendert Spaander in Volendam een hotel (Hotel Spaander). Hij had de ambitie om er kunstenaars in te kunnen herbergen. Daartoe werden ateliers gebouwd in het hotel waar de kunstenaars zouden kunnen werken. Voor hun natje en droogje werd gezorgd door Leenderts vrouw Aaltje.

Het werd een succes. Van overal in Europa en zelfs uit Amerika en Nieuw-Zeeland trok het vissersdorp schilders aan. De sfeer was er gastvrij, want hoewel de bevolking een cultuur op zichzelf vormde, was het geen gesloten dorp. Kunstenaars vonden er bereidwillige modellen, die met hun voor buitenstaanders exotische klederdracht ook nog eens een bijzondere aantrekkingskracht uitoefenden.

Het is de verdienste van Brokken dat hij dit vergeten hoofdstuk uit onze (kunst)geschiedenis in kaart brengt. Op een zeer aanstekelijke manier, kan ik wel zeggen. Daarbij helpt dat hij vele illustraties van de in en rond Volendam gemaakte schilderijen opneemt. Ze zijn prachtig!

Maar het zijn vooral de verhalen over de kunstenaars en dorpsbewoners die boeien. Hille Butter bijvoorbeeld, een tienermeisje dat erg ontwikkeld was, Engels sprak en zelfs correspondeerde met Churchill. Ze werd door Willy Sluiter in beeld gebracht, maar ook door de Franse fotograaf (er kwamen niet alleen schilders) Emile Frechon.

Ook het dorp zelf met zijn in en uitvarende schepen was een dankbaar onderwerp voor de schilderkunst. Brokken wijt een heel hoofdstuk aan de kleur magenta (roodpaars) dat het hoofdbestanddeel vormt van veel kunstwerken omdat het de muren en daken van Volendam zo trefzeker raakt.

De dorpsaard werd voor een belangrijk deel bepaald door de rooms-katholieke devotie. Het levert prachtige kunstwerken op, zoals het In the church of Volendam van de Amerikaanse schilderes (er kwamen ook veel vrouwen naar Volendam!) Elizabeth Nourse. Ze zet ‘een moeder en zes kinderen in de kerkbanken neer – twee kerkbanken boven elkaar – die een zeldzame menslievendheid uitstralen en een even zeldzame mildheid,’ aldus Brokken.

Na de Eerste Wereldoorlog neem de belangstelling voor Volendam af. Hotel Spaander heeft zijn grootste aantrekkingskracht gehad. Toch staat het er nog steeds. Als monument van een mooi stuk historie. Het is de verdienste van Brokken dat hij dit hoofdstuk aan de vergetelheid heeft ontrukt. Ik las het met groot plezier.